مراقبت از چشم ها در هنگام شنا کردن

شنا کردن، یک فعالیت بدنی محبوب و مفید، با خطرات بالقوه‌ ای برای سلامت چشم همراه است. این مقاله به بررسی عمیق مکانیسم‌ های پاتوفیزیولوژیک آسیب‌ های چشمی ناشی از تماس با آب در محیط‌ های مختلف (استخرهای کلردار و آب‌ های آزاد) می‌ پردازد. تأکید اصلی بر روی اثرات شیمیایی کلر، خطر عفونت‌ های میکروبی همچون آکانتامبا، و اهمیت استفاده صحیح از وسایل اصلاح بینایی (عینک شنا و لنز تماسی) است. هدف، ارائه راهکارهای مبتنی بر شواهد برای حفظ یکپارچگی سد اشکی و جلوگیری از عوارض حاد و مزمن چشمی برای شناگران و متخصصین بینایی است.

اهمیت بهداشت چشم در محیط‌ های آبی

شنا کردن نه تنها یک ورزش قلبی-عروقی عالی است، بلکه یک فعالیت تفریحی گسترده در سراسر جهان محسوب می‌ شود. با این حال، محیط آبی، چه استخرهای تصفیه‌ شده و چه منابع آب طبیعی، محیطی چالش‌ برانگیز برای چشم انسان فراهم می‌ آورد که به دلیل عدم پوشش کامل توسط پلک‌ ها در حین غوطه‌ وری، مستعد آسیب‌ های محیطی است. با افزایش تعداد استخرهای عمومی و خصوصی و همچنین محبوبیت ورزش‌ های آبی مانند شنای ماراتنی یا سه‌گانه، تعداد افرادی که چشم‌ های خود را در معرض عوامل محرک محیطی قرار می‌ دهند، افزایش یافته است. این عوامل شامل مواد شیمیایی ضدعفونی‌ کننده، تغییرات اسمولالیته محیطی، و حضور عوامل بیماری‌ زای میکروبی هستند. درک این ریسک فاکتورها برای اپتومتریست‌ ها جهت ارائه توصیه‌ های پیشگیرانه حیاتی است. چشم انسان توسط پلک‌ ها، مژه‌ ها و مهم‌ تر از همه، لایه لیپیدی فیلم اشکی محافظت می‌ شود. هنگام غوطه‌ وری کامل در آب، این لایه محافظ در معرض خطر قرار می‌ گیرد. سد اشک، که ترکیبی از سه لایه (لیپیدی، آبی، موعینی) است، باید در برابر نفوذ مواد شیمیایی یا میکروب‌ ها مقاومت کند. آب استخر، به دلیل داشتن غلظت‌ های بالای کلر و کلرامین‌ ها، می‌ تواند به سرعت این سد را مختل کرده و منجر به علائم عدم آسایش (Discomfort) شود.

اثرات شیمیایی کلر و مواد ضدعفونی‌ کننده در استخرها

کلر (به ویژه هیپوکلریت سدیم) رایج‌ ترین ماده ضدعفونی‌ کننده مورد استفاده در استخرهاست. هدف از آن از بین بردن پاتوژن‌ ها است، اما این ماده شیمیایی قوی به بافت‌ های حساس چشم نیز آسیب می‌ رساند.

• تخریب لایه لیپیدی فیلم اشکی: لایه خارجی فیلم اشکی توسط غدد میبومیان تولید می‌ شود و نقش حیاتی در جلوگیری از تبخیر لایه آبی ( Aqueous layer) دارد.
• تأثیر کلر بر لیپیدهای لایه سطحی (Surface Layer) غشاء اشکی: کلر با لیپیدهای موجود در لایه سطحی (عمدتاً استرها و واکس‌ ها) واکنش داده و باعث اکسیداسیون و تخریب ساختار محافظ آن‌ ها می‌شود. این تخریب منجر به کاهش پایداری اشک می‌ شود.
• بررسی pH آب استخرها و تأثیر آن بر سطح قرنیه: آب استخر ایده‌آل باید دارای pH بین 7.2 تا 7.8 باشد. با این حال، کاهش pH (آب اسیدی‌تر، مثلاً زیر 7.0) منجر به افزایش تحریک‌ پذیری قرنیه و ملتحمه می‌ شود. این اسیدیته می‌ تواند باعث دناتوره شدن پروتئین‌ های سطحی قرنیه شود.
• افزایش غلظت یون‌ های هیدروژن ((\text{H}^+)) در آب اسیدی، پتانسیل آسیب‌ رسانی شیمیایی به سلول‌ های اپیتلیوم قرنیه را افزایش می‌ دهد.

سندرم چشم خشک ناشی از شنا (Pool-Induced Dry Eye):

• تماس مکرر با آب کلردار، به ویژه در شناگران حرفه‌ ای که ساعت‌ های طولانی در هفته شنا می‌ کنند، منجر به سندرم چشم خشک می‌ شود.
• علائم بالینی: احساس سوزش، خشکی، خارش، تاری دید متناوب، و حساسیت به نور (Photophobia).
•  

تحریک ملتحمه (Conjunctival Irritation):

کلرامین‌ ها (ترکیبات حاصل از واکنش کلر با ترکیبات نیتروژن‌ دار مانند عرق، ادرار و لوازم آرایشی) عامل اصلی قرمزی و سوزش چشم در استخرها هستند.

• اریتم (Erythema): قرمزی واضح ملتحمه به دلیل وازودیلاتاسیون واکنشی به محرک شیمیایی.
• حس جسم خارجی (Foreign Body Sensation - FBS): این احساس ناشی از آسیب سطحی اپیتلیوم و اختلال در عملکرد سلول‌ های عصبی حسی است که در سطح قرنیه و ملتحمه قرار دارند.

خطرات میکروبیولوژیک و عفونت‌ های تهدیدکننده بینایی

آب‌ های استخر و به ویژه آب‌ های آزاد، میزبان طیف وسیعی از میکروارگانیسم‌ ها هستند که می‌ توانند از طریق سطوح آسیب‌ دیده چشم نفوذ کنند.

آکانتامبا کراتیت (Acanthamoeba Keratitis):

• آکانتامبا موجودی تک‌ سلولی فرصت‌ طلب است که در خاک، آب شیر، آب‌ های سطحی، و محیط‌ های کلردار (اگر کلرزنی ناکافی باشد) یافت می‌ شود. این عفونت یکی از جدی‌ ترین تهدیدات برای بینایی شناگران است.
• چرخه زندگی و انتقال آکانتامبا: کیست‌ های مقاوم به درمان (Cysts) در آب وجود دارند و در صورت تماس با چشم ملتهب یا آسیب‌ دیده، تروفوزوئیت‌ ها (Trophozoites) فعال شده و وارد بافت قرنیه می‌ شوند.
• نقش لنزهای تماسی به عنوان محیط کشت (Reservoir) برای آکانتامبا: شایع‌ ترین مسیر ابتلا، استفاده از لنز تماسی نرم هنگام شنا است. آب آلوده به لنز چسبیده و لنز محیطی مرطوب و غنی از مواد آلی را برای تکثیر انگل فراهم می‌ کند.

سایر پاتوژن‌ ها:

• سودوموناس آئروژینوزا (Pseudomonas Aeruginosa): باکتری گرم منفی که اغلب در محیط‌ های مرطوب یافت می‌ شود. اگرچه معمولاً به لنزهای تماسی متصل می‌ شود، اما می‌ تواند در آب‌ های استخر آلوده نیز وجود داشته باشد و باعث کراتیت حاد و سریع‌ التخریب شود.
• خطرات آب‌ های طبیعی (دریا و دریاچه): در آب‌ های آزاد، ریسک مواجهه با باکتری‌ هایی مانند Vibrio، انگل‌ هایی مانند Cryptosporidium و Giardia، و همچنین جلبک‌ های تولیدکننده سموم (در صورت شکوفایی جلبکی) به شدت افزایش می‌ یابد.
•  

ملاحظات اپتیکی و اصلاح بینایی

انتخاب و استفاده صحیح از وسایل اصلاح دید، سد دفاعی اصلی چشم در برابر محیط آبی است.

• عینک شنا (Goggles): عینک شنا ابزاری ضروری برای محافظت فیزیکی و شیمیایی است.
• فیتینگ و آب‌ بندی (Sealing): یک عینک مناسب باید یک "محیط آب‌ بندی" (Water-tight seal) کامل بین لبه سیلیکونی (یا لاستیکی) و استخوان مداری (Orbital bone) ایجاد کند. نشت آب به معنای تماس مستقیم فیلم اشکی با محیط استخر است.
• تأثیر فشار عینک بر فشار داخل چشمی (IOP): برای شناگران مبتلا به گلوکوم یا کسانی که مستعد IOP بالا هستند، عینک‌ های با فشار بیش از حد ممکن است به طور موقت IOP را افزایش دهند، اگرچه تأثیر مزمن آن کمتر مورد مطالعه قرار گرفته است. فشار دائم اطراف چشم می‌ تواند بر جریان خروجی زلالیه تأثیر بگذارد.
• انتخاب عینک‌ های دارای فیلتر UV: شنا در فضای باز (چه استخر و چه دریا) نیاز به عینک با محافظت 100% UV دارد، زیرا آب می‌ تواند اثرات زیان‌آور اشعه ماوراء بنفش را تشدید کند.

لنزهای تماسی و شنا:

این مهم‌ ترین توصیه پیشگیرانه در اپتومتری است.

• ممنوعیت مطلق: استفاده از لنزهای تماسی نرم (Soft Contact Lenses) هنگام شنا، دوش گرفتن یا استفاده از جکوزی به شدت ممنوع است. لنزهای نرم هیدروژلی به دلیل جذب زیاد مایعات، به راحتی آب استخر (حاوی کلر و میکروب) را جذب و نگه می‌ دارند و آن‌ ها را به طور مستقیم در تماس طولانی‌ مدت با قرنیه قرار می‌ دهند.
• لنزهای سخت نفوذپذیر (RGP): اگرچه RGPها کمتر آب جذب می‌ کنند، اما همچنان خطر آلودگی وجود دارد. در صورت اجبار به استفاده، باید بلافاصله پس از خروج از آب، لنز خارج شده و ضدعفونی شود.
• پروتکل‌ های ضدعفونی‌ کننده پس از تماس با آب: اگر تماس ناخواسته رخ دهد، لنز نباید صرفاً با محلول نمکی شستشو داده شود. باید از سیستم‌ های چندکاره حاوی پراکسید هیدروژن یا محلول‌ های دارای تأییدیه حذف آکانتامبا استفاده شود.
•  

راهکارهای پیشگیرانه و مدیریتی پیشرفته

مدیریت چشم شناگر بر دو اصل استوار است: تقویت دفاع طبیعی و کاهش مواجهه.

• شستشوی سریع چشم: پس از خروج از محیط آبی، بقایای کلر، کلرامین‌ ها و عوامل میکروبی باید به سرعت حذف شوند.
• اهمیت استفاده از آب استریل یا نرمال سالین (Saline): شستشو با قطره‌ های اشک مصنوعی یا نرمال سالین ایزوتونیک، محیط استخر را از روی سطح چشم پاک می‌ کند. استفاده از آب لوله‌ کشی برای شستشوی چشم توصیه نمی‌ شود زیرا ممکن است حاوی مقادیر کمی از عوامل بیماری‌ زای فرصت‌ طلب باشد.
• استفاده پیشگیرانه از روان‌ کننده‌ ها: تقویت لایه آبی و لیپیدی فیلم اشکی قبل از ورود به آب می‌ تواند مقاومت چشم را افزایش دهد.
• تجویز قطره‌ های حاوی هیالورونات سدیم (Sodium Hyaluronate): این ترکیبات، ویسکوزیته اشک را افزایش داده و یک لایه محافظ قوی‌ تر در برابر نفوذ مواد شیمیایی فراهم می‌ کنند. بهتر است این قطره‌ ها 10 تا 15 دقیقه قبل از شنا استفاده شوند.

بهداشت لنز تماسی:

حتی برای شناگرانی که لنز ندارند، بهداشت محفظه لنز اهمیت دارد.

• زمان‌ بندی تعویض محفظه لنز (Case Replacement): محفظه‌ های لنز باید هر سه ماه یکبار تعویض شوند، زیرا می‌ توانند خود تبدیل به محیطی برای رشد بیوفیلم‌ ها و میکروارگانیسم‌ ها شوند.
• عدم استفاده از بزاق دهان برای مرطوب کردن لنز پس از شنا: استفاده از بزاق برای مرطوب کردن مجدد لنز، ریسک انتقال فلور دهانی و آلودگی لنز با باکتری‌ های بیماری‌ زا را به شدت افزایش می‌ دهد.

نتیجه‌گیری

سلامت چشم در محیط‌ های آبی نیازمند رویکردی چندوجهی است که جنبه‌ های شیمیایی، میکروبیولوژیک و اپتیکی را پوشش دهد. آسیب‌ های ناشی از کلر معمولاً حاد و گذرا هستند (مانند چشم خشک ناشی از شنا)، اما خطرات میکروبیولوژیک (مانند آکانتامبا کراتیت مرتبط با لنز تماسی) می‌ توانند منجر به نابینایی دائم شوند.

• تأکید بر اهمیت آموزش بیمار (Patient Education) توسط اپتومتریست: اپتومتریست به عنوان اولین خط دفاعی در مراقبت‌ های بینایی، باید به طور شفاف به بیماران، به ویژه کاربران لنز تماسی، بر ضرورت مطلق عدم استفاده از لنز در آب تأکید کند و پروتکل‌ های استفاده از عینک شنا و مراقبت پس از شنا را به تفصیل شرح دهد. اجرای این نکات تخصصی، تجربه شنا را ایمن‌ تر و برای سلامت بینایی طولانی‌ مدت تضمین می‌ کند.