آسیب‌ های چشمی ناشی از کارهای دستی

فعالیت‌ های کار دستی (Crafts) که طیف گسترده‌ ای از فعالیت‌ های هنری، تعمیراتی و ساخت و ساز سبک را در بر می‌ گیرد—از جمله مجسمه‌ سازی، خیاطی پیشرفته، نجاری سبک، کارهای هنری با مواد شیمیایی و الکترونیک (مانند لحیم‌ کاری)—همواره با خطرات ذاتی همراه بوده‌ اند. چشم‌ ها، به عنوان حساس‌ ترین و حیاتی‌ ترین اندام‌ های حسی انسان، در برابر این خطرات آسیب‌ پذیرترین هستند. سرعت بالای حرکت اجسام کوچک، ماهیت خورنده برخی مواد شیمیایی، و انتشار ذرات معلق در محیط کار، می‌ تواند به آسیب‌ های جدی و حتی نابینایی دائمی منجر شود. در این سند، به بررسی جامع انواع خطرات و آسیب‌ های چشمی مرتبط با این فعالیت‌ ها و ارائه راهکارهای جامع پیشگیری خواهیم پرداخت.

۱. انواع آسیب‌ های چشمی در کاردستی

آسیب‌ های چشمی در محیط کاردستی را می‌توان به سه دسته اصلی تقسیم کرد: آسیب‌ های جسمی، آسیب‌ های شیمیایی، و آسیب‌ های حرارتی/نوری.

۱.۱. آسیب‌های جسمی (Mechanical Injuries)

این دسته شامل آسیب‌ هایی است که ناشی از برخورد فیزیکی با اشیاء خارجی با چشم یا اجزای اطراف آن است.

۱.۱.۱. اجسام پرتابی (Flying Debris)

• هنگامی که ابزارهایی مانند دریل، فرز کوچک (مانند ابزارهای مینیاتوری در مجسمه‌ سازی)، اره دستی یا برقی (در نجاری)، یا حتی سوهان‌ کاری فلزات استفاده می‌ شوند، تراشه‌ ها، براده‌ ها، یا ذرات ریز می‌ توانند با سرعت بالا به سمت چشم پرتاب شوند.
• خراشیدگی قرنیه (Corneal Abrasion): کوچک‌ ترین ذره‌ ای که با سرعت به سطح شفاف قرنیه برخورد کند، می‌ تواند لایه محافظ بیرونی (اپیتلیوم) را خراش دهد. این حالت بسیار دردناک است و حساسیت چشم به نور (فتوفوبیا) و احساس وجود جسم خارجی را به دنبال دارد.
• نفوذ به کره چشم (Globe Penetration): در موارد نادر، قطعات تیز و سنگین (مانند تکه‌ های فلز یا شیشه تحت فشار) می‌ توانند از قرنیه یا صلبیه عبور کرده و به ساختارهای داخلی چشم (مانند عدسی یا شبکیه) آسیب برسانند. این نوع آسیب یک اورژانس جراحی محسوب می‌ شود.
•  

۱.۱.۲. برش‌ ها و ضربات مستقیم

استفاده نادرست یا لغزش ابزارهای برنده مانند کاتر، تیغ جراحی، یا قیچی‌ های سنگین در حین برش مواد انعطاف‌ پذیر (پارچه، فوم، چرم) یا مواد سخت (مقوا، پلاستیک سخت) می‌ تواند منجر به بریدگی‌ های عمیق پلک‌ ها یا آسیب مستقیم به کره چشم در صورت قرارگیری در مسیر برش شود.

۱.۲. آسیب‌ های شیمیایی (Chemical Injuries)

بسیاری از فعالیت‌ های هنری نیازمند استفاده از مواد شیمیایی هستند که پتانسیل خورندگی بالایی دارند.

۱.۲.۱. محلول‌ ها، چسب‌ ها و رزین‌ ها

این مواد معمولاً به صورت مایع یا بخار وارد چشم می‌ شوند و واکنش‌ های شیمیایی ایجاد می‌ کنند.

• سوختگی‌ های قلیایی (Alkaline Burns): مواد قلیایی (مانند برخی پاک‌کننده‌ های قوی یا هاردنرهای اپوکسی) بسیار خطرناک هستند زیرا می‌ توانند وارد بافت‌ های چشم شده و باعث تخریب پروتئین‌ ها شوند (صابونی شدن). این آسیب‌ ها معمولاً عمیق‌ تر و دیر درمان‌ تر از سوختگی‌ های اسیدی هستند.
• سوختگی‌ های اسیدی (Acidic Burns): اسیدها (مانند برخی حلال‌ ها یا مواد شوینده) معمولاً سریع‌ تر عمل کرده و اغلب باعث انعقاد پروتئین‌ ها در سطح می‌ شوند که مانع نفوذ عمیق‌ تر می‌شود، اما همچنان می‌ توانند منجر به نکروز و کدر شدن قرنیه شوند.
• تحریک‌ کننده‌ های ضعیف: بسیاری از چسب‌ های رایج (مانند چسب‌ های قطره‌ ای یا حرارتی) می‌ توانند باعث قرمزی، اشک‌ ریزش شدید و التهاب موقت ملتحمه (Conjunctivitis) شوند.
•  

۱.۲.۲. گرد و غبار، بخارات و ذرات معلق

• فعالیت‌ هایی مانند سمباده‌ زنی (مخصوصاً در چوب و سنگ)، برش با اره و کار با مواد سرامیکی یا پودرهای رنگی، ذرات میکروسکوپی تولید می‌ کنند.
• ذرات معدنی (مانند سیلیکا): استنشاق و ورود این ذرات به چشم باعث سایش مکانیکی، التهاب مزمن، و در صورت ماندگاری، رشد توده در چشم می‌ شود.
• بخارات حلال‌ ها: بخارات ناشی از رنگ‌ ها، تینرها، و برخی اسپری‌ های فیکس‌کننده می‌ توانند باعث تحریک شدید، سوزش و خشکی چشم شوند.
•  

۱.۳. آسیب‌ های حرارتی و نوری (Thermal and Light Injuries)

این دسته مربوط به استفاده از انرژی‌ های بالا (گرما یا نور) در فرآیندهای کاردستی است.

۱.۳.۱. حرارت و پاشش مواد داغ

• لحیم‌ کاری (Soldering): گرما و همچنین پاشش احتمالی قلع مذاب یا شار می‌ تواند باعث سوختگی‌ های شدید پلک یا قرنیه شود.
• ابزارهای حرارتی: تفنگ‌ های چسب حرارتی یا ابزارهای حکاکی با حرارت بالا می‌ توانند در صورت تماس مستقیم باعث سوختگی حرارتی شوند.

۱.۳.۲. تشعشعات نوری شدید

اشعه فرابنفش (UV Radiation): در کارهای هنری مدرن مانند ساخت زیورآلات با رزین‌ های UV یا کیورینگ ژل‌ های ناخن، قرارگیری مستقیم و طولانی مدت چشم در معرض پرتوهای UV، بدون محافظ مناسب، منجر به فوتوکراتیت (Photo-keratitis) می‌ شود که معادل آفتاب‌ سوختگی چشم است. علائم شامل درد شدید، قرمزی و احساس گیر کردن شن در چشم است.

۲. مواد و ابزارهای پرخطر در کاردستی

جدول زیر خلاصه‌ ای از فعالیت‌ ها و ریسک‌ های اصلی مرتبط با آن‌ها را نشان می‌ دهد:

۳. اقدامات پیشگیرانه حیاتی

پیشگیری از آسیب‌ های چشمی در کاردستی نیازمند پیاده‌ سازی یک استراتژی جامع مبتنی بر حذف خطر، کنترل مهندسی و استفاده از تجهیزات حفاظت فردی (PPE) است.

۳.۱. تجهیزات حفاظت فردی (Personal Protective Equipment - PPE)

انتخاب درست PPE بستگی به نوع فعالیت و سطح خطر دارد.

۳.۱.۱. عینک ایمنی (Safety Goggles)

• عینک‌ های ایمنی استاندارد نباید صرفاً شبیه عینک‌ های طبی معمولی باشند.
• استانداردها: در بسیاری از کشورها، عینک‌ ها باید دارای استانداردهای ایمنی بین‌المللی مانند ANSI Z87.1 (در آمریکای شمالی) یا EN 166 (در اروپا) باشند. این استانداردها مقاومت در برابر ضربه بالا را تضمین می‌ کنند.
• محافظت جانبی: مهم‌ ترین ویژگی، وجود پوشش‌ های پلاستیکی یا پلی‌کربنات در کناره‌ های عینک است تا از ورود ذرات از اطراف جلوگیری شود.
• نوع لنز: برای کارهای مرتبط با نور شدید (مانند جوشکاری سبک یا استفاده از لیزر حکاکی)، استفاده از لنزهای رنگی با قابلیت جذب اشعه UV و IR ضروری است.
•  

۳.۱.۲. محافظ صورت (Face Shields)

هنگامی که ریسک پاشش مایعات شیمیایی به میزان زیاد (مانند مخلوط کردن رزین یا اسیدشویی فلزات) یا پرتاب قطعات بزرگ (مانند تراشه‌ های چوبی بزرگ) وجود دارد، محافظ صورت باید علاوه بر عینک ایمنی به کار گرفته شود. محافظ صورت، علاوه بر چشم‌ ها، از تمام صورت و نواحی حساس زیر چشم محافظت می‌ کند.

۳.۲. کنترل‌ های مهندسی و محیط کار ایمن

کنترل محیط کار می‌ تواند ریسک را در مبدأ کاهش دهد.

• تهویه محلی (Local Exhaust Ventilation - LEV): نصب سیستم‌ های مکش موضعی در نزدیکی نقاطی که بخارات سمی (از چسب‌ ها و حلال‌ ها) یا گرد و غبار ریز تولید می‌ شود، برای حفظ کیفیت هوا و جلوگیری از تماس مواد با چشم بسیار حیاتی است.
• محفظه‌ های محافظ (Shielding): برای کارهایی که منجر به تولید براده‌ های سنگین می‌ شوند (مانند استفاده از فرزهای رومیزی)، استفاده از محفظه‌ های پلکسی‌ گلاس شفاف یا حفاظ‌ های متحرک، به عنوان یک لایه دفاعی ثانویه، ضروری است.
• نورپردازی مناسب: اطمینان از روشنایی کافی برای کاهش خستگی چشم و نیاز به نزدیک شدن بیش از حد به نقاط کار، که خود ریسک تماس فیزیکی را افزایش می‌ دهد.
•  

۳.۳. آموزش، نگهداری و اقدامات اورژانسی

دانش کارکنان در مورد نحوه واکنش سریع پس از حادثه، تعیین کننده میزان آسیب نهایی است.

۳.۳.۱. پروتکل‌ های واکنش شیمیایی (شستشوی فوری)

در صورت تماس هر ماده شیمیایی با چشم، زمان حیاتی است. پروتکل استاندارد به شرح زیر است:

• بدون مالش: به هیچ وجه چشم آسیب‌ دیده را نمالید، زیرا این کار باعث نفوذ بیشتر ماده شیمیایی یا خراش عمیق‌ تر قرنیه می‌ شود.
• شستشوی مداوم: بلافاصله فرد را به سمت ایستگاه شستشوی چشم (Eyewash Station) هدایت کنید. چشم باید به مدت حداقل ۱۵ تا ۲۰ دقیقه زیر جریان ملایم آب تمیز و ولرم (نه داغ و نه یخ) شستشو داده شود.
• باز نگه داشتن پلک‌ ها: پلک‌ ها باید به طور فعال باز نگه داشته شوند تا شستشو به قسمت‌ های زیرین و پشت پلک‌ ها نیز برسد.
• مراجعه پزشکی: پس از شستشوی اولیه، فرد باید فوراً به مرکز درمانی مراجعه کند، حتی اگر درد کاهش یافته باشد.

۳.۳.۲. مدیریت ذرات خارجی (اجسام خارجی)

اگر ذره‌ ای کوچک (مانند گرد و غبار) وارد چشم شده و احساس سوزش وجود دارد:

• از مالش پرهیز کنید.
• سعی کنید با استفاده از اشک چشم طبیعی، ذره را از گوشه چشم خارج کنید.
• اگر ذره قابل مشاهده نیست یا پس از پلک زدن همچنان احساس وجود جسم خارجی باقی مانده است، به پزشک مراجعه کنید. تلاش برای خارج کردن ذرات با ابزارهای تیز یا پنبه اکیداً ممنوع است.

۳.۳.۳. نگهداری ابزار

ابزارهای برنده و تیز باید در محفظه‌ های مخصوص نگهداری شوند و هرگز نباید در جیب‌ ها یا روی میز کار رها شوند، به طوری که خطر افتادن یا تماس با چشم هنگام خم شدن وجود داشته باشد.

نتیجه‌گیری

لذت خلاقیت و ساخت و ساز نباید به قیمت از دست دادن بینایی تمام شود. فعالیت‌ های کاردستی، با وجود ماهیت تفریحی یا حرفه‌ ای، همگی دارای ریسک‌ های مشخص برای چشم هستند که از خراش‌ های سطحی تا سوختگی‌ های شیمیایی عمیق متغیر است. با درک دقیق خطرات مرتبط با مواد و ابزارهای مورد استفاده، و تعهد به استفاده مداوم از تجهیزات حفاظت فردی مناسب (به ویژه عینک‌ های استاندارد Z87.1) و رعایت پروتکل‌ های اضطراری، می‌ توان محیط کاری امن‌ تری ایجاد کرد. بینایی یک دارایی بی بازگشت است؛ محافظت از آن در هر فعالیت کاردستی، بالاترین اولویت ایمنی محسوب می‌ شود.